Her Tiyatro Öğrencisinin Mutlaka Okuması Gereken 100 Oyun

Tiyatro eğitimi sadece sahnede olmak veya reji masasında oturmak değildir; aynı zamanda insanlık tarihinin en büyük zihinleriyle kağıt üzerinde buluşmaktır. Bir konservatuvar öğrencisinin, dramaturgun veya tiyatro meraklısının "repertuarı" onun en büyük hazinesidir.

Bu liste, sadece "ünlü" oyunları değil; tiyatro tarihinin kırılma noktalarını, yeni formları ve sahneleme tekniklerini değiştiren metinleri içeriyor. İşte kütüphanenizde mutlaka bulunması gereken, neden okunması gerektiğini açıkladığımız 100 oyunluk dev seçki.

 1. Temeller: Antik Yunan ve Roma

Tiyatronun ritüelden sanata dönüştüğü dönem. Bu oyunlar, "çatışma", "katharsis" ve "yazgı" kavramlarını anlamak için temeldir.

1. Kral Oidipus (Sofokles): Aristoteles'in Poetika'da "mükemmel trajedi yapısı" olarak örnek gösterdiği eserdir. Dramatik ironiyi ve kaderden kaçışın imkansızlığını anlamak için okunmalıdır.
2. Antigone (Sofokles): Devlet yasası ile bireysel vicdan arasındaki çatışmayı en net işleyen metindir. Sivil itaatsizliğin tiyatro tarihindeki ilk büyük örneğidir.
3. Medea (Euripides): Antik dönemde kadının, tutkunun ve "öteki" olmanın en sert anlatımıdır. Bir karakterin psikolojik derinliğinin eylemlerine nasıl yön verdiğini gösterir.
4. Bakkhalar (Euripides): Akıl (Apollon) ile haz/sarhoşluk (Dionysos) arasındaki savaşı anlatır. Tiyatronun ritüel köklerine dair en güçlü metinlerden biridir.
5. Zincire Vurulmuş Prometheus (Aiskhylos): Otoriteye (Zeus'a) başkaldırının sembolüdür. Tanrılar arası hiyerarşiyi ve direniş temasını işler.
6. Oresteia Üçlemesi (Aiskhylos): Kan davası ve intikam zincirinin, hukuk ve yargı sistemine dönüşmesini anlatan günümüze kalan tek tam üçlemedir.
7. Lysistrata (Aristofanes): Kadınların savaşı durdurmak için cinselliği bir silah olarak kullanmasını konu alır. Politik hiciv ve komedinin atasıdır.
8. Kuşlar (Aristofanes): Ütopya ve distopya kavramlarını sorgulayan, fantastik öğelerle yüklü politik bir taşlamadır.
9. Menechmi İkizleri (Plautus): Yanlışlıklar komedisinin temelidir. Shakespeare'in Yanlışlıklar Komedyasına ilham vermiştir, durum komedisini öğrenmek için şarttır.
10. Thyestes (Seneca): Roma trajedisinin şiddet ve vahşet dolu yapısını gösterir. İntikam trajedilerinin ilham kaynağıdır.

2. Rönesans, Elizabeth ve Klasik Dönem (Sözün Gücü)

İnsanın merkeze alındığı, dilin şiirselleştiği ve karakter derinliğinin arttığı dönem.

1. Hamlet (W. Shakespeare): "Olmak ya da olmamak" sorusunun ötesinde; eylemsizlik, varoluşsal sancı ve "oyun içinde oyun" tekniğinin zirvesidir.
2. Macbeth (W. Shakespeare): İktidar hırsının ve suçluluk psikolojisinin insan zihnini nasıl çürüttüğünü inceleyen en tempolu trajedi.
3. Kral Lear (W. Shakespeare): İktidarın devri, nankörlük ve delilik üzerine devasa bir eser. Trajik kahramanın düşüşünü (hamartia) analiz etmek için birebir.
4. Romeo ve Juliet (W. Shakespeare): Sadece bir aşk hikayesi değil; nefretin toplumsal sonuçlarını ve tesadüflerin dramatik yapıdaki yerini gösterir.
5. Bir Yaz Gecesi Rüyası (W. Shakespeare): Gerçeklik ile rüya aleminin iç içe geçtiği, kurgunun katmanlı yapısını gösteren büyülü bir komedi.
6. Fırtına (W. Shakespeare): Shakespeare'in sanata vedası kabul edilir. Sömürgecilik ve "efendi-köle" (Prospero-Caliban) ilişkisi üzerinden okunmaya çok açıktır.
7. Othello (W. Shakespeare): Kıskançlığın yıkıcılığı ve "kötü" karakterin manipülasyon yeteneği üzerine bir başyapıt.
8. III. Richard (W. Shakespeare): Kötülüğün cazibesi ve bir anti-kahramanın yükseliş öyküsü. Politik manevraları anlamak için okunmalı.
9. Dr. Faustus (C. Marlowe): Bilgiye ve güce duyulan açlığın bedeli. Rönesans insanının sınırlarını zorlamasını anlatır.
10. Venedik Taciri (W. Shakespeare): Adalet, merhamet ve ötekileştirme (Shylock) üzerine, komedi kalıbında yazılmış olsa da derin trajik öğeler barındıran bir eser.
11. Tartuffe (Molière): Dini kullanarak toplumda yer edinen ikiyüzlülerin maskesini düşürür. Karakter komedisinin en iyi örneklerindendir.
12. Cimri (Molière): Harpagon karakteri üzerinden paranın insan ilişkilerini nasıl metalaştırdığını gösteren eşsiz bir hiciv.
13. Kibarlık Budalası (Molière): Sınıf atlama çabası ve burjuvazinin aristokrasiye özenmesini tiye alan, bale-komedi türünün örneği.
14. Hastalık Hastası (Molière): Tıp dünyasına ve ölüm korkusuna eleştirel bir bakış. Moliere'in sahnede fenalaşarak ölüme gittiği oyundur.
15. Phaedra (J. Racine): Fransız Neoklasizminin zirvesi. Tutkunun akla galip gelmesinin yarattığı trajik yıkımı şiirsel bir dille anlatır.
16. Cid (P. Corneille): Aşk ve onur arasındaki çatışmayı işler. Döneminde büyük tartışmalara yol açmış, kuralları zorlayan bir eserdir.
17. İki Efendinin Uşağı (C. Goldoni): Doğaçlamaya dayalı Commedia dell'Arte geleneğinin metne dökülmüş en başarılı halidir. Fiziksel komedi için bir hazinedir.

Gerçekçilik ve Doğalcılık (Modern Tiyatronun Doğuşu)

"Dördüncü duvar"ın inşa edildiği, karakter psikolojisinin ve alt metnin önem kazandığı dönem.

1. Bir Bebek Evi (H. Ibsen): Nora'nın kapıyı çarpıp çıkması, modern tiyatronun ve feminist dramaturjinin başlangıcı sayılır.
2. Hedda Gabler (H. Ibsen): Can sıkıntısı, tatminsizlik ve manipülasyon üzerine kurulu, kadın karakter incelemesi için zorunlu bir metin.
3. Yaban Ördeği (H. Ibsen): "Hayat yalanı" kavramını işler. İnsanların gerçeklerle yüzleşmesinin her zaman iyi sonuçlar doğurmayabileceğini savunur.
4. Hortlaklar (H. Ibsen): Kalıtım, frengi ve ahlaki ikiyüzlülük gibi o dönem için tabu olan konuları sahneye taşıyan cesur bir eser.
5. Martı (A. Çehov): Klasik eylem yapısının yerine "durum"u ve "alt metni" koyan, modern tiyatronun dönüm noktası. "Yeni formlar" arayışının metnidir.
6. Vanya Dayı (A. Çehov): Boşa geçmiş hayatların, hayal kırıklıklarının ve taşra sıkıntısının en ince işlendiği oyunlardan biridir.
7. Üç Kızkardeş (A. Çehov): "Moskova'ya gitmek" arzusu üzerinden, eylemsizliğin ve zamanın akışının trajedisini anlatır.
8. Vişne Bahçesi (A. Çehov): Değişen dünya düzenini, aristokrasinin çöküşünü ve yeni sermaye sınıfının doğuşunu hüzünlü bir komedi diliyle anlatır.
9. Matmazel Julie (A. Strindberg): Sınıf ve cinsiyet çatışmasını, natüralist bir bakış açısıyla, mutfakta geçen tek bir gecede anlatır.
10. Ayak Takımı Arasında (M. Gorki): Toplumun en alt katmanındakilerin, yoksulların ve umutsuzların hikayesini sahneye taşıyan toplumcu gerçekçi bir eser.

4. Amerikan Gerçekçiliği ve Modern Klasikler

Bireyin toplumla ve aileyle çatışması, "Amerikan Rüyası"nın çöküşü.

1. Satıcının Ölümü (A. Miller): Amerikan rüyasının bir kabusa dönüşmesini Willy Loman üzerinden anlatan, modern trajedi örneği.
2. Cadı Kazanı (A. Miller): Cadı avı üzerinden McCarthy dönemindeki komünist avını eleştiren, toplumsal histeri üzerine bir başyapıt.
3. Köprüden Görünüş (A. Miller): Antik Yunan kaderciliğini Brooklyn liman işçilerine uyarlayan, tutku ve ihanet üzerine kurulu bir oyun.
4. Arzu Tramvayı (T. Williams): Blanche DuBois karakteri üzerinden illüzyon ile gerçekliğin, incelik ile kabalığın çatışması.
5. Sırça Kümes (T. Williams): Yazarın en otobiyografik eseri. Hatıra oyunu yapısını ve ailenin boğuculuğunu anlatır.
6. Kızgın Damdaki Kedi (T. Williams): Yalanlar, gizlenen sırlar, miras kavgası ve cinsel kimlik bunalımları üzerine cesur bir metin.
7. Günden Geceye (E. O'Neill): Bir ailenin uyuşturucu, alkol ve pişmanlıklarla dolu bir gününü anlatan, uzun ve yıpratıcı bir yüzleşme.
8. Kim Korkar Hain Kurttan? (E. Albee): Evlilik kurumunun içindeki şiddeti ve oyunları, entelektüel bir dilin ardına gizleyen modern bir klasik.
9. Fareler ve İnsanlar (J. Steinbeck): Dostluk, engellilik ve hayallerin imkansızlığı üzerine sade ama vurucu bir trajedi.

5. Epik, Absürt ve Politik Tiyatro (Biçimin Kırılması)

Seyircinin sadece izlemesi değil, düşünmesi ve sorgulaması hedeflenir.

1. Cesaret Ana ve Çocukları (B. Brecht): Savaşın bir ticaret olduğunu ve küçük insanın bu çarkta nasıl ezildiğini anlatan Epik Tiyatro dersi.
2. Kafkas Tebeşir Dairesi (B. Brecht): "Emek verenin mülkiyet hakkı" üzerine kurulu, oyun içinde oyun yapılı, yabancılaştırma efektli masal.
3. Üç Kuruşluk Opera (B. Brecht): Kapitalist düzeni hırsızlar ve dilenciler üzerinden eleştiren, müzikli ve ironik bir başyapıt.
4. Galilei'nin Yaşamı (B. Brecht): Bilim insanının toplumsal sorumluluğunu ve otorite karşısındaki duruşunu sorgular.
5. Godot’yu Beklerken (S. Beckett): Beklemek, eylemsizlik ve varoluşun anlamsızlığı üzerine absürt tiyatronun zirvesi.
6. Oyun Sonu (S. Beckett): Kıyamet sonrası bir dünyada, bitmek bilmeyen bir döngüyü ve bağımlılık ilişkilerini anlatır.
7. Kel Şarkıcı (E. Ionesco): Dilin iletişim aracı olmaktan çıkışını, burjuva yaşamının anlamsızlığını gösteren "anti-oyun".
8. Gergedanlar (E. Ionesco): Toplumsal konformizmi ve faşizmin yayılmasını, insanların gergedanlaşması metaforuyla anlatır.
9. Hizmetçiler (J. Genet): Rol yapma, sınıf kini ve efendi-köle diyalektiği üzerine tekinsiz bir ritüel.
10. Balkon (J. Genet): İktidarın, devrimin ve toplumsal rollerin birer illüzyondan ibaret olduğunu genelev metaforuyla işler.
11. Doğum Günü Partisi (H. Pinter): "Tehdit komedisi" türünün örneği. Gündelik dilin altındaki şiddeti ve belirsizliği kullanır.
12. Marat/Sade (P. Weiss): Akıl hastanesinde sahnelenen bir devrim oyunu. Bireycilik ile toplumculuğun felsefi tartışması.
13. Gizli Oturum (J. P. Sartre): "Cehennem başkalarıdır" tezini işleyen, çıkışsızlık üzerine varoluşçu bir metin.
14. Caligula (A. Camus): Sınırsız özgürlüğün ve mutlak mantığın tiranlığa dönüşmesini anlatan felsefi bir oyun.

6. Türk Tiyatrosu (Yerli Klasikler)

Geleneksel tiyatro ile Batı formunun sentezi ve Anadolu'nun hikayeleri.

1. Keşanlı Ali Destanı (Haldun Taner): Epik tiyatronun bizdeki başyapıtı. Gecekondu ortamında yaratılan sahte bir kahramanı anlatır.
2. Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım (Haldun Taner):Türkiye'nin yakın tarihini ve oportünizmi hicveder.
3. Sersem Kocanın Kurnaz Karısı (Haldun Taner): Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türk tiyatrosunun tarihini, tiyatrocular üzerinden anlatan enfes bir komedi.
4. Ocak (Turgut Özakman): Bir ailenin ekonomik sıkıntılar içinde hayata tutunma çabasını sıcak ve gerçekçi bir dille anlatır.
5. Sarıpınar 1914 (Turgut Özakman): Osmanlı bürokrasisinin hantallığını ve taşra ile merkez arasındaki kopukluğu anlatan tarihsel komedi.
6. Lüküs Hayat (Ekrem Reşit Rey): Batılılaşma özentiliğini ve sınıf çelişkilerini müzikal formda anlatan ölümsüz bir operet.
7. Mikado'nun Çöpleri (Melih Cevdet Anday): İki yabancının bir gecelik sohbeti üzerinden iletişimsizliği ve modern insanın yalnızlığını sorgular.
8. İçerdekiler (Melih Cevdet Anday): Tutukluluk, otorite ve psikolojik baskı üzerine, mekanın sınırlandığı derinlikli bir oyun.
9. Midas'ın Kulakları (Güngör Dilmen): Frig efsanesini şiirsel bir dille yeniden yorumlayan, koro kullanımının başarılı bir örneği.
10. Canlı Maymun Lokantası (Güngör Dilmen): Batı'nın Doğu'ya bakışını ve sömürü düzenini absürt öğelerle harmanlayan kara mizah örneği.
11. Ben Anadolu (Güngör Dilmen): Anadolu tarihine damga vurmuş kadınların hikayelerini anlatan, oyuncu için virtüözlük gerektiren bir metin.
12. Asiye Nasıl Kurtulur? (Vasıf Öngören): Epik tiyatro teknikleriyle, bir kadının toplumsal koşullar içinde "kötü yola" düşmesinin kaçınılmazlığını tartışır.
13. Zengin Mutfağı (Vasıf Öngören): 15-16 Haziran işçi olaylarının bir köşkün mutfağına yansımasını ve sınıf bilincini anlatır.
14. Buzlar Çözülmeden (Cevat Fehmi Başkut): Yanlışlıkla kaymakam sanılan bir delinin, bürokrasiyi nasıl düzelttiğini anlatan politik komedi.
15. Paydos (Cevat Fehmi Başkut): İdealist bir öğretmenin, değişen değer yargıları ve para hırsı karşısındaki yenilgisini anlatır.
16. Kurban (Güngör Dilmen): Medea mitinin Anadolu törelerine uyarlanmış, kadının sıkışmışlığını anlatan şiirsel versiyonudur.
17. IV. Murat (Turan Oflazoğlu): Güç zehirlenmesi, otorite ve annesi Kösem Sultan ile olan çatışmayı işleyen tarihi trajedi.
18. Deli Dumrul (Güngör Dilmen): Dede Korkut hikayesinden yola çıkarak, yaşam, ölüm ve Tanrı kavramlarını sorgulayan felsefi bir eser.
19. Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (Aziz Nesin): Devlet kayıtlarında ölü görünen bir adamın bürokrasiyle trajikomik mücadelesi.
20. Rumuz Goncagül (Oktay Arayıcı): Evlilik kurumu ve kadınların toplumdaki yeri üzerine müzikli, geleneksel öğeli bir oyun.
21. 72. Koğuş (Orhan Kemal): Cezaevi koşullarını, insan onurunu ve umudun sömürülmesini anlatan sert bir gerçekçilik.
22. Taziye (Murathan Mungan): Mezopotamya üçlemesinin parçası. Töre, aşk ve ölüm üzerine şiirsel ve ritüelistik bir anlatım.
23. Mahmud ile Yezida (Murathan Mungan): Farklı inançlara sahip iki gencin imkansız aşkını, Romeo ve Juliet ekseninde Doğu'ya taşır.
24. Kanlı Nigar (Sadık Şendil): Geleneksel Türk Tiyatrosu estetiğiyle, erkek egemenliğine direnen bir kadının güldürüsü.
25. Yedi Kocalı Hürmüz (Sadık Şendil): Kadın zekasının ve iş bilirliğinin ön plana çıktığı, seyirlik tadında bir müzikal komedi klasiği.

7. Çağdaş Dönem ve In-Yer-Face

Şiddet, cinsellik ve tabu konuların seyircinin yüzüne çarpıldığı modern metinler.

1. Psikoz 4.48 (Sarah Kane): Yazarın intihar etmeden önce yazdığı, karakter ve olay örgüsünün parçalandığı, saf bir acı çığlığı.
2. Arınma (Sarah Kane): Aşkın sınırlarını, bedensel şiddet ve işkence metaforlarıyla test eden sarsıcı bir oyun.
3. Yastık Adam (Martin McDonagh): Hikaye anlatıcılığı, polis devleti ve çocukluk travmaları üzerine karanlık, gerilimli bir kara komedi.
4. Leenane'in Güzellik Kraliçesi (Martin McDonagh): Anne-kız ilişkisinin ne kadar toksik ve boğucu olabileceğini anlatan İrlanda taşra dramı.
5. Küllü Su (Harold Pinter): Politik şiddet, soykırım ve hafıza üzerine, Pinter'ın sembolik ve tehditkar dilini kullandığı kısa oyunlardan.
6. Şeylerin Şekli (Neil LaBute): Sanat adına ahlaki sınırların ne kadar zorlanabileceğini, modern ilişkiler üzerinden sorgular.
7. Temiz Ev (Sarah Ruhl): Temizlik yapmaktan nefret eden bir temizlikçi ve mükemmeliyetçi bir doktor üzerinden metafizik bir komedi.
8. Karanlık Korkusu / Uzakta (Far Away) – Caryl Churchill: Dünyanın topyekün ve absürt bir savaşa (hayvanların, doğanın bile taraf olduğu) sürüklendiği distopik bir kâbus. Şiddetin nasıl gündelikleştiğini ve kanıksandığını anlatan, kısa ama etkisi uzun süren bir metin.

8. Diğer Önemli Dünya Klasikleri

Farklı coğrafyalardan ve akımlardan, modern tiyatroyu şekillendiren mutlaka okunması gerekenler.

1. Woyzeck (Georg Büchner): Henüz 19. yüzyılın başında yazılmasına rağmen modern dramın ve ekspresyonizmin öncüsü kabul edilir. Tamamlanmamış, fragmanlı (parçalı) yapısı ve ezilen anti-kahramanı ile bir devrim niteliğindedir.
2. Altı Şahıs Yazarını Arıyor (Luigi Pirandello): "Tiyatro içinde tiyatro" (metatiyatro) kavramının zirvesidir. Yaratılmış karakterlerin, oyuncular ve yönetmenle çatışması üzerinden "gerçeklik" ve "illüzyon" kavramlarını felsefi bir derinlikle sorgular.
3. Kanlı Düğün (Federico Garcia Lorca): Şiirsel (lirik) tiyatronun en güçlü örneğidir. İspanyol köylüsünün tutkularını, törelerini, kan davasını ve ölümü; Ay ve Dilenci Kadın gibi sembolist ve sürrealist öğelerle harmanlayarak anlatır.
4. Bernarda Alba’nın Evi (Federico Garcia Lorca): "İspanyol köylerindeki kadınların dramı" alt başlığını taşır. Kapalı bir mekanda, otoriter bir anne (Bernarda) ve beş kızı üzerinden; cinsel baskıyı, kıskançlığı ve faşizmin ev içindeki yansımasını gösteren boğucu bir trajedi.
5. Ziyaret (Friedrich Dürrenmatt): Trajikomedi türünün başyapıtı. "Adalet" kavramının para ile nasıl satın alınabileceğini ve yoksullaşan bir toplumun ahlaki çöküşünü grotesk ve ürkütücü bir mizahla gözler önüne serer.
6. Cyrano de Bergerac – Edmond Rostand: Romantik tiyatronun zirvesi ve "kahraman" kavramının en zarif işlendiği metinlerden biridir.

Bu 100 oyunluk liste bir bitiş çizgisi değil, sadece sağlam bir temeldir. Bu oyunları okurken sadece hikayeye değil; yazarın dönemine nasıl tepki verdiğine, sahneleme olanaklarına ve karakterlerin dönüşümüne odaklanın.

Repertuarınız ne kadar genişse, sahne üzerindeki vizyonunuz o kadar geniş olacaktır. İyi okumalar!